Bút Tre nguyên là bút hiệu của ông Đặng văn Đăng, cố Trưởng ty Văn hóa Phú thọ. Ông làm nhiều bài vè để tuyên truyền, ngợi ca, hô hào, cổ động. Nhưng chất dễ dãi, tùy tiện, ngô nghê của sự chân thành ấy lọt vào “mắt xanh” của dân gian, dân bèn túm ngay lấy, dùng nó như một “vũ khí”, một phương tiện có sức đâm xuyên, lan tỏa tuyệt vời để pha trò, giải buồn, cười cho khoái, hoặc nhạo báng những điều mà vũ khí khác tỏ ra bất lực, từ đó phát triển thành “dòng thơ Bút Tre” của dân gian. Cũng có người cho rằng sự ngô nghê ấy của ông là cố ý.
--------------------------------------------------------------------------------
Có lẽ chưa thể thơ nào lại thu hút sự chú ý của mọi người như thể thơ này. Bên cạnh nhược điểm ngô ngọng, dễ dãi do trình độ thấp là ưu điểm nổi bật dễ nhớ, dễ làm, lại luôn vui vẻ và dí dỏm...Trong các cuộc vui, đố ai không cười khi nghe nói về thơ Bút Tre, và gần như đã thành thông lệ, hễ ngồi với nhau lâu lâu một chút thì chính cuộc lập tức chuyển từ thời sự nóng hổi sang vui vẻ, trêu chọc bằng cách đọc và làm thơ Bút Tre.
Một loạt câu thơ, bài thơ Bút Tre được mọi người truyền khẩu cho nhau nghe trong những dịp đặc biệt vui vẻ này, là những vần thơ phản ảnh đủ mọi lĩnh vực của đời sống, từ ca ngợi lãnh tụ, ca ngợi non sông đất nước hay công cuộc lao động sản xuất và chiến đấu.
Nói về cái chết của Hồ Chí Minh, thân xác được chuyển từ ngôi nhà sàn trong phủ chủ tịch sang ngôi mộ to nhất nước giữa Ba Đình, bát ngát trường thiên, như một quy luật bất khả kháng: sinh-lão-bệnh-tử, Bút Tre đặc tả cảm xúc, tâm trạng mình :
Bỗng nghe một tiếng xoẹt ngang
Bác Hồ đang sống chuyển sang... từ trần
...Những câu thơ cù người đọc trong bất cứ tình huống nào, kể cả tang gia bối rối hay nét đẹp đời thường. Trong trường hợp cụ thể này ông Hồ đang sống chuyển sang... từ trần khiến người đọc cũng bất ngờ chuyển từ trạng thái khóc sang cười hoặc tủm tỉm chứ làm sao có thể khóc được?
Ca ngợi sự nghiệp anh hùng của vị đại tướng nước nhà ... Bút tre viết :
Hoan hô Đại tướng Võ nguyên
Giáp ta thắng trận điện biên trở về
Cả Việt Nam có lẽ chỉ một mình Bút tre dám gọi đại tướng một cách nôm na dân dã và có phần hơi mách qué là “Giáp ta” như thế. Như thể cậu bé Giáp nào đó phất cờ bông lau đánh trận giả giữa làng mình... chứ không phải người được cả dân tộc quý mến và báo chí nước ngoài, mỗi khi nhắc đến các sự kiện chiến tranh Việt Nam đều gọi một cách trân trọng là đại tướng Võ Nguyên Giáp. Bình dị, thân mật, xuề xòa nhất cũng là tướng Giáp. Sau chiến thắng vang dội ở chiến dịch Điện Biên lịch sử, uy danh ông trùm ba cõi, bốn biển, năm châu, sáu lục, sánh ngang các vị anh hùng của dân tộc Việt Nam một thời như Hưng đạo đại vương, Lê Lợi, Nguyễn Trãi...vậy mà nhà thơ đương thời lại tả “Giáp ta”. Quả là khen nhau kiểu ấy bằng mười...cù nhau.
Thành quả lao động của đại tướng Nguyễn Chí Thanh- một ông tướng nông dân trong phong trào sản xuất nông nghiệp cũng được đề cao:
Anh Thanh ơi hỡi anh Thanh
Anh về phân bắc, phân xanh đầy chuồng
Ở câu trên, hai từ ơi hỡi giống như một lời than, một tiếng hờ của người sống cho người chết, vậy mà câu sau lại chuyển hệ folkclo ngay được. Đã ơi hỡi rồi thì cát bụi lại về với cát bụi, sè sè nắm đất bên đường đến nơi, làm sao có thể phân bắc phân xanh đầy chuồng theo kiểu đồng hóa, dị hóa, ăn vào, thải ra, thực hiện quá trình trao đổi chất như người bình thường nữa?
Vị đại tướng nông dân này chắc phải ăn trăm nghìn triệu tỷ hộc gạo, hộc rau của bà con, nên về đến đâu là vãi phân vàng phân xanh ra đến đó. Khắp các chuồng, trại, nhà vệ sinh của mấy chục tỉnh thành cả miền Bắc hồi ấy, hễ ông về là lập tức... đầy chuồng ngay(!)
Cái tài tình, bặm trợn, pha chút xấc xược, ngây ngô cùng sự khôi hài, dí dỏm của thơ Bút tre nằm lộ trong từng con chữ, có lẽ vì thế mà sức sống của thơ Bút tre còn trường tồn mãi với thời gian.
Ca ngợi sự tài đảm, dũng cảm ngoan cường của chị em, Bút tre viết :
Chị em phụ nữ tài thay
Bắn tàu bay mỹ rơi ngay... cửa mình
Chỉ cần thay một chữ mình bằng chữ nhà, câu thơ đã mang hàm ý khác hẳn, lấp lửng hai mặt, có có không không, như thể nữ sĩ Tây Hồ tái thế vậy ... Thật là vừa thanh, vừa tục, vừa nghiêm, vừa lỡm, tưởng một nghiã hóa đa nghiã, thật thà mà lắt léo, nôm na mà mách qué... người đọc, người nghe dù khó tính đến mấy cũng phải cười mà nhớ lại cái thời suốt ngày báo chí đài phát thanh không ngớt ca ngợi chị em ta “súng trường bắn rớt tàu bay Mỹ”. Tiếng cười lại có tính lan tỏa, thăng hoa chỉ cần nghe tiếng “tài thay” ở câu trên và “rơi ngay” ở câu dưới là một bảo hai, ba bảo năm, rồi mười, chưa kể việc vận đụng đầy sáng tạo hai từ... “cửa mình”. Vừa là cái cửa của ngôi nhà mình đang ở với nghĩa thiêng, cũng là chốn bí hiểm mà tạo hóa giành riêng cho giới chị em với nghĩa tục... tạo ra cả một rừng cười giữa lòng bạn đọc...
Một loạt thơ tả cảnh, tả tình, ca ngợi non sông gấm vóc, cảnh lao động sản xuất tập thể của Bút Tre, thường xuyên được người đọc nhắc tới:
Con đò quay đít sang ngang
Xa xa có một cái làng... thò ra
Và:
Trông ra một đống đen xì
Lại gần mới biết rằng thì...là than
Rồi :
Ngước nhìn lên đỉnh con voi
Đủ cả đầu đuôi đủ cả vòi
Voi cũng như người voi sản xuất
Đầu thì trồng sắn, đít trồng khoai
Cuộc chia ly tưởng đầm đìa nước mắt, qua phong cách Bút Tre lại trào lộng tiếng cười :
Tiễn anh ra bến ô tô
Em về em khóc tồ tồ cả đêm .
Như thể tiếng khóc tỉ ti của bà lang khóc chồng vậy, thương chồng thì ít mà tiếc cho sự ấy, cái ấy thì nhiều. Còn ở đây, sự tồ tồ không thể là của nước mắt mà là một thứ nước khác đậm đặc, ấn tượng, tục tằn, bản thể hơn. Câu thơ như chỉ ra, vẽ ra cảnh xô bồ nhộn nhịp của bến xe trong thập kỷ 60,70. Nhà nước làm chủ, độc quyền mọi thứ nên dân phải làm nô lệ cho mọi ý thích nhất thời, ba bửa ấy. Chẳng qua ô tô đông quá, chờ đợi chen chúc nhau đến bẹp ruột từ sáng đến tận chiều mới lấy được tấm vé, trong khi nền văn minh cùng chung hố xí do đảng sáng tạo lại chả sạch sẽ gì, bản thân chẳng có phép màu để thân này ví đổi làm trai được, có thể tiện đâu xả đấy, tiện đâu bậy đấy, nên cố kiết đợi, nhắm mắt nhắm mũi vào mà chịu đựng, nhịn thở, nhịn buồn... cho đến khi xe nổ máy, đưa người yêu rời bến, cô mới cố kiết đạp về nhà, tranh thủ trút c bầu tâm sự tạo thành hai tiếng tồ tồ đó, không chỉ nỗi buồn xa anh, mà nỗi buồn ...tạo hóa nữa (tạo hóa gây chi chuyện ...tức cười).
Sức hấp dẫn của thơ Bút Tre mạnh đến nỗi ngay sau khi tập thơ của ông ra đời, một loạt tác giả Bút Tre mới xuất hiện, từ chàng sinh viên, anh cán bộ công đoàn, chị phụ nữ hoạt động phong trào quần chúng, nhà thơ, chính trị, công an, quân đội, ít nhất một lần trong đời đều có thể làm được, ví dụ: trong hội nghị công tác thi đua khen thưởng thành tích luyện tập thể dục thể thao của chị em, chủ tịch công đoàn đọc:
Chị em phụ nữ đánh cầu
lông bay vun vút trên đầu anh em
Lời than thở của anh cán bộ địa chất trẻ phải đi công tác xa, trong khi gã hàng xóm bên nhà lại ...mắt la, mày lét:
Anh đi công tác Plây
Cu dài dằng dặc biết ngày nào ra
Còn em nằm lại...Buôn Ma
Thuột đi thuột lại với cha láng giềng
Thời loạn, chị em vốn được phong là tài thay trong việc bắn máy bay, thì thời bình chị em cũng góp công đầu trong việc... giao lưu chính sách, đánh đu với các hoạt động mang tính phong trào của "ti to Việt Nam" (hội liên hiệp phụ nữ trung ương), song không khỏi chạnh lòng nghĩ tới người thường chơi trò chơi vợ chồng cùng mình, những khi gió lạnh đêm về :
Em đi công cán đảo Côn
Lôn rộng bát ngát, bồn chồn chờ anh ...
Mặc dù lòng đã tự nhủ lòng rằng :
Khi đi em nắm cổ tay
Khi về em nắm... chỗ này, chỗ kia ...
Mà lôn không thể hẹp, tình không thể bình lặng được, cứ bát ngát, cứ mênh mông, cứ khấp khởi bồn chồn chờ anh như thế.
Câu thơ tả lực sĩ với đầy đủ cả họ tên cũng như thành tích công trạng, còn độc đáo hơn cả về hình thể, mức độ :
Hoan hô lực sĩ Lưu Trùng
Dương...vật nổi tiếng ...khắp vùng Hải Hưng
Tài vật của chàng lực sĩ xem ra chẳng hề tầm thường, đơn giản chút nào, mà tiếng tăm nổi như cồn, khắp các vùng gần xa. Tiếng cười tung tỏa ở đây nhờ sự cộng hưởng giữa tên Dương của anh ta sau khi bị ngắt thành hai, tách rời khỏi họ ở câu trên, để nằm cạnh chữ vật - vốn là công việc thường ngày của lực sĩ nơi hàng dưới... cũng là của quý của chàng Dương... Sự cộng hưởng như thể đặt các chất xúc tác bên cạnh nhau, tạo ra một tiếng nổ lớn, khói mù mịt giữa thời bình, khiến người đọc cười chảy nước mắt.
Bức tranh xã hội được nhà thơ Nguyễn Duy mượn phong cách thơ Bút Tre, trộn với chất văn hoá dân gian để đặc tả:
Bác Hồ nằm ở trong lăng
Nhiều hôm bác bỗng nghiến răng giật mình
Rằng giờ chúng nó linh tinh
Tuổi tên của mình chúng ném xuống ao
Ao nào thì có ra ao
Cái tròn cái méo, cái nào cũng sâu
Hỏi rằng tướng Giáp đi đâu?
Dạ thưa tướng giáp lo khâu... đặt vòng
Công lao của tướng Giáp khi đã gác kiếm, về với đời thường, đóng góp cho xã hội cũng luôn được cánh Bút Tre trẻ nói tới:
Ngày xưa đại tướng công đồn
Ngày nay đại tướng gác ... chị em
Với chất tục lộ quá rõ, người đọc lẫn người nghe đều phải bỏ lửng hoặc kín đáo dán vào đó một cái lá nho như nữ sĩ nổi tiếng họ Hồ thường làm. Trong thực tế câu thơ thường bị đọc chệch thành... gác đùi chị em, hình tượng, ngôn ngữ tuy có kém nhưng cũng tạm chấp nhận được cho bớt gợi, bớt thô, nhưng lại mù luật khi gieo vần.
Sức sống mãnh liệt của Bút Tre còn thể hiện cả trong lĩnh vực hoạt động nghệ thuật , chính trị, văn hóa, kinh tế...phản ảnh rất kịp thời các chủ trương chính sách nước nhà
Khi hệ thống Đông Âu sụp đổ, đặc biệt là anh cả của phe xã hội chủ nghĩa như Liên Xô bị san phẳng, Bút Tre được thể truyền miệng tung hoành:
Hoan hô đại tướng Gooc Ba -
Chốp ngay cả hội san tòa... cộng san
Trước đó vào thập kỷ 70, những vần thơ Bút Tre len lách vào tận các ngõ ngách, văn kiện của đảng
Đảng là gì hở em ơi
Là không quen biết mà ngồi với nhau
Chưa cần họp đảng, chỉ thoáng nghe xong đã muốn hở đủ 10 cái răng rồi, lý do, tiêu chuẩn để trở thành đảng viên cộng sản dễ dãi như vậy sao?
Lời tâm sự của người mẹ nói với con yêu là đảng viên đảng cộng sản Việt Nam :
Bây giờ mẹ biết Xô Liên
Cái liềm bên ấy giống liềm bên ta
Bây giờ mẹ mới hiểu ra
Tây cai là giặc, Tây Nga là...mình
Nghe ngây ngô ngây ngố hệt chú khách bán bánh đường trong thơ bà chúa thơ Nôm: Chân đi hài Hán, tay bán bánh Đường, miệng hát líu lường, ngây Ngô ngây ngố...
Còn nhiều lắm những vần thơ dễ dãi, tức cười như thế. Tác giả làm công việc sưu tầm, tuyển chọn lại, không ngoài mục đích: Mua vui chắc cũng được vài trống canh. Hy vọng đây sẽ là đề tài muôn năm không hết và cũng không bao giờ mòn, cũ.
Nguyễn Thái Hoàng
Hà Nội 2004,
trích đăng từ Trang Đàn Chim Việt
( Bản quyền của DCVMedia Corp )
