Chuột Trong Kho Tàng Văn Chương Bình Dân

Chuột là loài thú gặm nhắm, mõm nhọn, tai bầu dục, đuôi thon dài, sinh sản mau, đẻ sai, mỗi lứa khoảng từ bốn, năm con trở lên trông đỏ hỏn. Chuột thường phá hại mùa màng, đục khoét lương thực, gặm nhắm đồ đạc và có thể truyền bệnh dịch hạch. Chuột có nhiều loại:
  - Chuột bạch: lông trắng thường được nuôi để làm vật thí nghiệm.
    - Chuột chù: ăn sâu bọ, cỡ nhỏ, hình dạng như chuột, nhưng mõm dài, đuôi ngắn, tiết mùi hôi.
    - Chuột chũi: cùng họ với chuột chù sống ở hang.
    - Chuột cống: cỡ lớn, thường sống nơi cống rãnh.
    - Chuột đất: cỡ lớn, hình dạng giống chuột cống thường sống trong các hang ở ngoài đồng, trong bãi cỏ tranh.
    - Chuột đồng: sống ngoài đồng ruộng, ở hang hay phá hại mùa màng.
    - Chuột khuy: chuột rừng hay làm hại hoa màu ở nương rẫy.
    - Chuột lang: cũng như chuột tam thể, chuột đồng nai: cỡ to, lông trắng có đốm vàng, đen, thường nuôi làm vật thí nghiệm.
    - Chuột lắt (nhắt): chuột nhỏ sống trong nhà.

Chuột là con vật nhỏ bé nhất trong 12 con giáp, hay phá hạïi mùa màng, gây bệnh dịch hạch, nhưng trong sách tử vi, lý số hay âm lịch, chuột lại được sắp đứng đầu địa chi 12 con giáp: Tý, Sửu, Dần, Mẹo... Vì chuột gần gũi với người nên trong kho tàng văn chương bình dân, chuột được nhắc đến rất nhiều không thua kém gì những con vật khác.

I. CHUỘT TRONG VÈ, CA DAO, TỤC NGỮ:
- Nghe vẻ nghe ve Nghe vè con chuột
Cái đuôi thậm đuột
Như thể ống tre
Cái đuôi ngo ngoe
Ai thấy cũng sợ
Ban ngày thì dở
Núp bụi núp bờ
Tối tối trăng mờ
Rủ nhau đi cắn
Thấy lúa trổ trắng
Trong bụng rất mừng
Chỉ cắn cầm chừng
Mỗi ngày một mẫu

* Chuột chạy cùng sào
* Đầu voi đuôi chuột
* Ném chuột sợ bể đồ
* Chuột gặm chân mèo
* Chuột sa hủ nếp
* Chuột sa chĩnh gạo
* Lù đù như chuột chù phải khói
* Mặt choắt như mặt chuột
* Cháy nhà ra mặt chuột
* Mèo nhỏ bắt chuột nhỏ
* Chuột chù đeo chuông
* Chơi với dao lủng ruột, chơi với chuột chảy máu tay
* Chồn bầy chuột lũ
* Chưa thấy bắt chuột đã thấy ỉa bếp
* Chuột ăn trong tủ, mèo ngủ trên giường
* Đừng gần mặt chuột, đừng vuốt râu hùm
* Chuột kêu túc túc trong bồ

Con mèo nằm ngủ cuộn co trên giường
Ăn trộm đào ngạch khoét tường
Con chó sủa gió sủa sương xóm ngoài
Con chuột năn nỉ con mèo
Xin đừng bắt chuột tôi theo ông về
Mèo đưa móng vuốt lên thề
Tôi mà ăn thịt, chuột sề đánh tôi

* Con cò lép ăn con tép ỉa con tôm, ăn cục đờm ỉa cục máu, ăn xương xáo ỉa xương xa, ăn cà na ỉa cánh chỉ, ăn lổ đĩ ỉa đầu heo, ăn thèo lèo ỉa cứt chuột, ăn thịt luộc ỉa ra con cò lép

* Cha cây tre, mẹ cây vông, cha chuột đồng, mẹ chuột cống, cha cá bóng, mẹ cá rô... Chuột đội võ trứng

Chuột chê xó bếp chẳng ăn
Chó chê nhà dột ra nằm bụi tre

* Thứ nhất đom đóm vào nhà
Thứ nhì chuột rúc, thứ ba hoa đèn

* Con chuột kéo cày lồi lồi
Con trâu bốc gạo vào ngồi trong chum

* Con mèo con chuột có lông
Ống tre có mắt nồi đồng có quai
Con mèo con mẽo con meo
Vồ con chuột béo nhảy leo xà nhà

* Trên thì gián nhấm vứt đi
Giữa thì chuột gặm, dưới thì gì... xuân

* Thóc giống cắn chuột trong bồ
Một trăm lá mạ đổ vồ con trâu

* Chị là đá tảng trên trời
Em là chuột nhắt cứ đòi lung lay

* Cần chi cá lốc cá trê
Thịt chuột, thịt rắn nhậu mê hơn nhiều

* Mẹ em để em trong bồ
Anh tưởng chuột nhắt anh vồ đứt đuôi

* Nách hôi như ổ chuột chù
* Chuột kêu chút chít trong rương

Anh đi cho khéo kẻo đụng giường mẹ hay
* Chuột kêu chút chít trong vò
Lòng anh có muốn thì mò lại đây

* Con chi rột rẹt sau hè?
Hay là rắn mối tới ve chuột chù

* Con chuột nó núp bụi giềng
Thương nhau cho bạc cho tiền
Đừng cho là lụa xóm giềng họ hay

* Con chuột mong chủ nó giàu
Có cá có thịt có dầu nó ăn
Con chuột mong chủ nó sang
Có gạo có nếp nó mang về nhà

- Con mèo con mẽo con meo
Muốn ăn thịt chuột thì leo xà nhà
Con chó nhắn nhủ con gà
Đừng vào bươi bếp đừng ra phá vườn

- Con mèo con chuột lom xom
Để em tao ngủ bây dòm làm chi

- Con mèo trèo lên cây cau
Hỏi thăm chú chuột đi đâu vắng nhà
Chú chuột đi chợ đường xa
Mua mắm mua muối giỗ cha chú mèo

- Chuột chù chê khỉ rằng hôi
Khỉ đột trả lời cả họ mày thơm?

- Con ếch lúp ló bờ ao
Lom khom cứ muốn đớp sao trên trời
Con chuột nhảy đứng nhảy ngồi
Muốn nuốt con rắn bò nơi xà nhà
Con bò núp bụi tre già
Muốn bắt con cọp tha ra ngoài đồng

II. CHUỘT TRONG TRUYỆN DÂN GIAN
- Chuột Và Mèo :
Ngày xưa trên Thiên Đình có một kho thóc lớn, nhờ có đôi mắt sáng quắc mà Thần Chuột được Ngọc Hoàng phong chức Thủ Kho. Ít lâu sau kho thóc bị Thần Chuột lạm dụng chức quyền tẩu tán không còn một hột, Ngọc Hoàng gọi đến quát mắng:
- Mắt ngươi sáng mà lòng ngươi thì lại đen tối, xấu xa.
Rồi đày Thần Chuột xuống trần gian làm một con chuột xấu xí với bộ lông xám ngắt, móng vuốt nhọn, mõm dài, râu thưa. Ở trần gian chuột chẳng ăn năn, lại còn phá hại mùa màng, gặm nhắm quần áo, cắn nát sách vở, đồ đạc, bàn ghế của dân, nên dân làng mới đến khiếu kiện quan Táo. Ông Táo cỡi cá chép bay về Trời báo hết mọi sự lên Ngọc Hoàng để xin trừng trị, Ngọc Hoàng nổi giận sai Thần Mèo (vốn có mối hiềm khích với Thần Chuột trước kia) xuống trần gian diệt chuột.
Kể từ đó nhà nào cũng nuôi mèo để bắt chuột. Chuột vì sợ cái tướng tinh của mèo từ hồi còn ở trên Thiên Đình, nên hễ nghe tiếng mèo là phách lạc hồn xiêu, tay chân quíu lại, nhanh như chớp mèo nhảy tới bợ gọn, lấy chân khèo khèo chuột một hồi chán chê rồi dùng răng cắn nát đầu chuột, ăn cái đầu trước rồi mới tới các bộ phận khác.

- Chuột Và Rùa :
Thuở khai thiên lập địa, chuột và rùa là đôi bạn thân, nhà chuột trên ngọn cau, nhà rùa ở dưới gốc, ngày nào chuột cũng xuống thăm rùa. Một hôm chuột nói:
- Ngày nào tôi cũng xuống bạn, mà bạn thì chưa hề lên tôi, mai là ngày giỗ cha tôi, xin mời bạn lên uống với tôi một ly rượu, nhân thể biết nhà luôn.
- Cám ơn bạn, tôi muốn lên lắm, nhưng thân hình của tôi như thế này thì làm sao lên đặng? Sao bạn không dời về đây ở chẳng vui hơn không? Ở chi mà cao tuốt luốt tận ngọn cau, phương tiện đi lại khó khăn quá chừng.
- Tại vì mèo và rắn hung dữ độc địa mà tôi phải di tản lên trên đó. Nếu bạn muốn lên thì tôi sẽ đưa bạn lên chẳng khó gì, với điều kiện là bạn phải cắn chặt cái đuôi tôi đừng thả, và nên nhớ là trên đường đi đừng mở miệng nói với ai nửa lời, nếu vợ tôi có ra cửa chào hỏi thì bạn cũng cứ nín làm thinh giùm tôi, đợi vào nhà trong rồi hãy nói.
Khi Chuột đưa Rùa về tới cửa, vợ Chuột nhanh nhẩu chạy ra chào, Rùa quên lời dặn hả miệng ra chào lại thì bị rơi từ trên cao xuống làm cái mai bị bể nứt ra nhiều mảnh, trong khi Chuột thì sợ mất mật.
Vì vậy mà ngày nay trên mai rùa còn in nhiều vết nứt và chuột thì không có mật.

III. CHUỘT TRONG TRUYỆN NGỤ NGÔN:
Truyện ngụ ngôn chiếm đa số trong kho tàng văn chương bình dân, xin kể một ít truyện tiêu biểu: - Truyện Trinh Nữ:
Đây là tác phẩm đồ sộ nhất về chuột gồm 850 câu thơ lục bát, không rõ ai là tác giả được phổ biến từ TK 13, trước 1975 dùng làm tài liệu giáo khoa môn Việt Văn bậc Trung học cùng với các truyện: Trê Cốc, Lục Súc Tranh Công...
Nội dung kể chuyện chuột Bạch ở góa nuôi con, một hôm bị chó rượt chạy lạc vào hang chuột lạ bị chủ nhà là chuột Đực ve vản mãi không được mới cho chuột Bạch rời hang, cũng vừa lúc chuột Cái đi chợ về. Chuột Cái sinh nghi nổi máu ghen mắng chồng tơi tả rồi chạy qua nhà chuột Bạch đánh ghen. Đang khi Chuột Bạch phân trần thì mèo xuất hiện, chuột Cái hoảng hồn chạy lọt xuống giếng may nhờ người học trò tên Hồ Sinh cứu sống vớt lên giảng một bài đạo đức học khuyên đàn bà phải giữ trinh tiết như chuột Bạch vậy:

Gặp cơn nhầm chốn xa vời
Chẳng tham chiêu đãi nghe lời bướm ong

Nào ai diễu cợt thử lòng
Gần vàng chẳng chuyển chẳng long chút nào.

- Nghĩa Thử:
Hai con chuột đi ăn, một con bị rắn cắn. Rắn nuốt chuột vào bụng rồi bò xuống hang. Con chuột còn lại chạy đến miệng hang cắn vào đuôi rắn, rắn đau quá bò trở lên, chuột chạy đi, rắn rượt theo không kịp nên bò xuống hang. Chuột chạy đến hang cắn vào đuôi rắn như lần trước, rắn đau quá lại bò lên. Chuột cứ làm đi làm lại nhiều lần như thế nên rắn mệt lã, mữa con chuột ra rồi bò đi mất. Chuột đến bên thấy chuột bạn đã chết rồi nhưng cứ hít hít ngửi ngửi tỏ ý thương tiếc lắm, rồi tha xác chuột bạn đi. Có người quan sát từ đầu chí cuối cảm động viết thành truyện Nghĩa Thử này để ca ngợi một con chuột có nghĩa.

- Chuột Cống:
Trong cung Vua có một con chuột Cống to bằng con mèo trông rất dữ. Vua truyền trong dân gian ai có mèo giỏi mang tới để bắt chuột Cống, nhưng rồi tất cả các mèo giỏi trong nước gởi đến đều không địch lại, bị chuột Cống ăn thịt hết. Nước láng giềng kia thấy vậy mới tặng cho Vua một con mèo Voi lông trắng như tuyết đem thả vào phòng. Chuột Cống bò ra thấy mèo Voi lập tức xông vào tấn công ngay, mèo voi không đánh nhảy thốc lên ghế, chuột đuổi theo lên ghế, mèo nhảy xuống đất, chuột đuổi theo xuống đất, mèo lại nhảy lên ghế... Mèo cứ làm như thế chừng một trăm lần thì chuột đuối sức ngồi thở. Đến lúc ấy Mèo mới chịu phản công và giết được chuột.
Mèo Voi thắng được là nhờ vừa có dũng, vừa có trí khôn biết áp dụng binh pháp: Muốn thắng địch thì phải đợi lúc địch yếu, hay phải làm cho địch yếu rồi mới đánh.

- Chuột Chù Bị Nạn : gồm 104 câu thơ lục bát.
Chuột Chù nhà nghèo lam lũ kiếm ăn bị một đám chuột Nhắt chận đường cướp hết lương thực và đánh chuột trọng thương. Chuột Chù kiện lên quan Cống, nhưng chuột Cống đã nhận của hối lộ của chuột Nhắt, nên không xử phạt chuột Nhắt, lại còn nghe lời xúi giục giết hại cả nhà chuột Chù. Truyện rất cảm động, xin trích vài đoạn tiêu biểu:

Chuột Chù hôi thật là hôi
Đứng bên chết khiếp, gần ngồi chết kinh
Miệng thời tanh rỉnh tanh rình
Mặt thời nhọn hoắt như hình cọc trâu
Đầu thời phờ phạc, lầu rầu
Mũi thì hỉn nhỏ lại râu ba chòm
Kiếm ăn vào lúc tối om
Xó chậu chân hòm thương thật là thương!
Một tối kiếm ăn giữa đường
Bị lũ chuột Nhắt một phường cướp đêm
Nào là đỗ lạc, xôi rền
Nó cướp bỏ bị, nó lèn gãy xương
Đôi tay gãy rặt gãy rường
Một chân thì cũng lòi xương ra ngoài
Chuột Nhắt cướp được xong rồi
Về biếu ông Cống một nồi đồ ngon
Ông Cống béo trục béo tròn:
- “Ta làm mọi việc nước non công bình
Yên phận nước, an dân tình
Ấy là công đức trời dành cho ta
Thênh thang bốn cõi sơn hà
Tung hô vạn tuế ta là cứu tinh...”

...
Chuột Chù van lạy đứt hơi :
- “Quan ơi quan cứu cho tôi được nhờ!
Quan còn để đến bao giờ
Đã què lại đói tôi nhờ vào đâu?”
Quan Cống mới thét một câu:
- “Mày mà nói nữa chém đầu phanh thây
Hôi như cù rịch thế này
Vào hầu cũng chẳng lót tay một hào
Quân bây tống khứ cho tao
Để nó đứng đó làm tao nôn mồm”

...
Nhắt vào quỳ gối thưa trình:
-“Mẹ con chuột đĩ gia hình thế nao?
Tam quân sắp sửa dẫn vào
Dám xin Quan cả dạy sao cho tường
Trải bao sự biến vô thường
Để mầm si sắn đổ tường như chơi
Bây giờ muốn triệt đến nơi
Xin người xử trảm thì tôi gia hình”
Cống rằng: - “Dẫn ra ngoài đình
Chiếu án gia hình chém cả mẹ con”
Lệnh truyền thì phải chém luôn
Xương tan thịt nát máu tuôn rụng rời !

- Đám Cưới Chuột : gồm 168 câu thơ lục bát.
Nhà Chuột bận rộn chuẩn bị tổ chức đám cưới cho Gái Chuột: nào là xem tuổi cô dâu chú rễ, nào là chọn ngày lành tháng tốt giờ hoàng đạo để rước dâu, nào là sửa soạn lễ vật để dâng cho Mèo... Sau lễ thành hôn được tổ chức rất lớn, vợ chồng Gái Chuột sống hạnh phúc, sinh được một bầy con. Vừa mới sinh ra thì Mèo Già đột nhập vơ cả năm đứa chuột con đỏ hỏn tha đi. Vợ chồng Gái Chuột kêu trời gọi đất sầu thảm vô cùng, bàn tính ngày mai quyết đi tìm Mèo Già để giết thì Bà Mụ đến khuyên nhủ:

Phải sao chịu vậy nữa mà kêu ai?
Trời sinh cỏ trời sinh voi.
Thôi thì nhắm mắt còn đòi làm chi.
Xin trích mấy đoạn hay nhất:
Mẹ chuột cũng quyết một lòng
Chỉ còn một nỗi sợ ông Mèo Già
Mèo Già tính khí la cà
Này rượu hàng hũ, này gà hàng con
Ông mà đã nóng máu lên
Thì thôi tan nát chả cần thứ chi
Mẹ Chuột nghĩ vẩn nghĩ vi
Bấm tay định liệu lấy gì biếu ông?
Miếng thịt thì đáng sáu đồng
Cỗ xôi thì cũng phải chồng mười hai
Lại còn cái sỏ cái tai
Rượu ngon hai hũ, chép chài một đôi
Vài ngày chu tất xong xuôi
Mẹ Chuột rối bời mới liệu mới lo
Nhờ Thầy bấm đốt xem giờ
Còn ngờ phương tuổi còn ngờ cầm tinh
Nhà lam lủ lấy gì xinh
Người nó cũ kỷ hợp mình hợp ta
Mời họ gần, mời họ xa
Lo trả nợ miệng, lo nhà sửa sang.

...
Quan viên hai họ hai hàng
Cỗ bưng như nước đàng hoàng dọn ra:
-“Bây giờ hai họ nhà ta
Thông gia hai nhà như một mà thôi
Mừng cho đôi lứa kết đôi
An tài phúc lộc đời đời vinh hoa.”
Bấy giờ nhà trai bước ra:
-“Giờ lành tháng tốt cũng đà tới nơi
Nhà trai xin nói vài lời
Đón cháu lễ tổ, lễ thời gia tiên
Rồi ra dâu thảo rễ hiền
Đầy thuyền mãn quả ấy nên duyên trời
Trước là phụ lĩnh xin mời
Sau thời đón cháu hay thời là hay.”
Phù dâu hai hai đứa cầm tay
Hai con ả chuột mặt mày như hoa
Gái chuột e lệ bước ra
Liếc trộm chú rễ như là Thổ Công
Áo lương với quần cháo lòng
Râu thưa mũi hếch mày cong ra trò
Cưới Chuột thì thật là to
Dãy dài dãy ngắn giăng bờ như nêm
Bỗng dưng dừng lại phía trên
Hai họ ngơ ngác ngó lên sự gì?
Một đàn mèo xám mặt bì
Cầm dao cầm gậy lại thì cản ngăn
Mèo Già nhảy đến nhe răng:
-“Tao thì lột xác không thằng nào tha
Chúng mày ăn uống la cà
A! quân xỏ mỏ, khinh già nhơn nhơn”
Chuột Trùm mới vái lạy luôn:
-“Xin Ngài độ lượng rộng lòng thương cho
Sông sâu còn lúc vắng đò
Bởi vì con trẻ biết lo liệu gì
Mong Ngài phù hộ độ trì
Chúng con biết rõ mình thì thật hư!”
Mèo Già giải lịnh gừ gừ:
-“Có ngày tao sẽ băm tư chúng mày!”
-“Chúng con cắn cỏ lạy Thầy
Giờ lành tháng tốt được ngày rước dâu
Chúng con chẳng dám khinh đâu
Gọi là có lễ xin hầu Quan Ông
Cá Trắm nằm giữa mâm đồng
Đĩa xôi nậm rượu lạy Ông nhận giùm”
Mèo Già vuốt bộ râu hùm
Lưỡi đỏ choen choét liếm hàng răng nanh:
-“Cá này ăn cũng là tanh
Nhưng tao cũng nhận lòng thành chúng bay”
Chuột Trùm: -”May thật là may
Lượng Ông mở rộng con đây cử hành”
Một trời nước biếc non xanh
Đàn chuột lũ lượt vòng quanh bờ dài
Đi đầu là họ nhà trai
Chú rễ áo dài quần cháo thướt tha
Chuột Trẻ cho chí Chuột Già
Những là áo lượt quần là tốt tươi
Chuột Vàng dâng quả đội cơi
Miếng trầu thơm miệng đỏ môi họ hàng.

.....
Thu qua đông lại sớm sang
Chuột Gái nay đã có mang cời cời
Một đêm mù mịt tối trời
Chuột Gái ôm bụng quắn người kêu la
Chuột Trai cuốn quít quanh nhà
Thắp đèn tìm Mụ, nhốt gà chờ khi
Chuột Gái ôm bụng tỉ ti
Bà Mụ vừa đến vân vi dạy lời:
-“Đau thì nén chịu con ơi!
Qua cơn vượt cạn ấy thời rinh rang”

...
Buồng trong Bà Mụ reo to:
-“Năm thằng bé hỏn ra trò rồi đây!”
Chuột Trai co quắp chân tay
Muốn nhỏm ngay dậy xem bầy con cưng
Bỗng đâu cửa đập đùng đùng
Mèo Già quát mắng lẫy lừng khốn thay!
Cửa tan Mèo nhảy vào ngay
Vơ đàn chuột đỏ vào tay mang về
Chuột Trai cơn rét đê mê:
-“Mất con thôi lại chết kề tới nơi”
Gái Chuột chạy đến tả tơi:
-“Hỡi là đất thấp hỡi trời ở xa!
Bố mày sắp sẵn răng ra
Để mai giết lão Mèo Già mới yên”
Chuột Trai cuồng cuống khóc rên
Nhe hàm răng nhọn trông lên mái nhà.

Qua một số thơ văn trích dẫn trên, chúng ta thấy chuột không chỉ là con vật quen thuộc ngoài đời mà cũng rất gần gũi trong văn chương bình dân. Chuột được nhân cách hóa, được xây dựng thành các nhân vật rất độc đáo, được đưa vào vè, tục ngữ, ca dao, truyện thơ, truyện dân gian, truyện ngụ ngôn... nhầm mục đích giáo dục, phê phán, răn đời, đề cao nếp sống lương thiện đạo đức, nói lên phong tục, tập quán, thế thái, nhân tình... đôi khi hài hước, châm biếm, hay ngụ ngôn, ẩn dụ...
Trong đời thường, chuột là con vật xấu xí ai cũng sợ, nhưng trong kho tàng văn chương bình dân, nhiều khi chuột được nhân cách hóa, mô tả rất đẹp, có nhiều tính tốt như siêng năng, cần cù, tốt bụng, có nghĩa, có tình, rất dễ thương, dễ mến... Có khi chuột được xây dựng thành những nhân vật rất đáng thương đại biểu cho những mảnh đời thấp cổ bé miệng trong xã hội vốn đầy dẫy sự tàn ác, bất công, tham nhũng, thối nát, ở đó con người luôn bị áp bức, bóc lột và tướt đoạt không còn một quyền sống nào. Phần lớn được diễn tả bằng ngôn ngữ bình dân, giản dị, mộc mạc, nhưng chứa đựng một nội dung hết sức sâu sắc, thâm trầm.
Thiển nghĩ đó là những nét son trong đời sống văn hóa tinh thần đầy lòng bao dung và nhân bản của người Việt xưa.

VINH HỒ

Tháng 12/2007

Tài liệu tham khảo:
- www.cadao.com
- Con Chuột Trong Văn Chương của Nguyễn Văn Ba đăng trong Tập San Hội Y Nha Dược Sĩ Việt Nam tại LA, Số 4, Xuân Bính Tý, Spring 1996, trang 139-143
- Tự điển Tiếng Việt của Viện Ngôn Ngữ Học, 1997